Ivanjičani na čelu Crvenog krsta Srbije

Crveni krst je međunarodna humanitarna organizacija koju sačinjavaju nacionalna društva u svim zemljama i međunarodni organi. Jedna je od najmasovnijih i najuniverzalnijih organizacija u svetu. Oznaka je krst crvene boje sa četiri jednaka kraka na belom pravougaoniku. Ustanovljen je na Međunarodnoj konferenciji u Ženevi 1863. godine, kao i Ženevskom konvencijom iz 1864. Znak Crvenog krsta u vreme oružanog sukoba garantuje zaštitu sanitetskoj službi oružanih snaga, civilnim bolnicama i sanitetskim jedinicama društva Crvenog krsta. Istu upotrebu ima znak Crvenog polumeseca u muslimanskim zemljama i Crveni lav i sunce u Iranu.
Ideju za osnivanje Crvenog krsta dao je Anri Dinan iz Ženeve, nosilac Nobelove nagrade za mir.

Žan Anri Dinan (Ženeva, 8. maj 1828 – Hajden, 30. oktobar 1910)

Osnovni principi Crvenog krsta su: humanost, nepristrasnost, neutralnost, nezavisnost, dobrovoljnost, jedinstvo i univerzalnost. Svetski dan Crvenog krsta se slavi 8. maja (datum rođenja osnivača Dinana).

Nedugo po osnivanju međunarodne organizacije Crvenog krsta osnovane su nacionalne. U našoj okolini prva se organizovala Crna Gora (1875), zatim Srbija (1876), Hrvatska (1878) i Slovenija (1879). Crveni krst Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije preimenovan u Crveni krst Jugoslavije) osnovan je 1921. godine.

Na inicijativu dr Vladana Đorđevića [Hipokrat (Vladan) Đorđević (Beograd, 21. novembar/3. decembar 1844 – Baden, 31. avgust 1930), lekar, oficir, političar, diplomata, književnik i akademik], uglednog vojnog lekara, 25. januara po starom, odnosno 6. februara po novom kalendaru, u Dvorani beogradske opštine osnovano je Srpsko društvo Crvenog krsta. Za prvog predsednika izabran je mitropolit Mihailo Jovanović [Mihailo Jovanović, svetovno ime Miloje Jovanović (Sokobanja, 19/31. avgust 1826 – Beograd, 5/17. februar 1898), mitropolit beogradski (1859–1881. i 1889–1898), prvi predsednik Crvenog krsta Srbije], a Upravu je činilo nekoliko uglednih građana tadašnje Srbije.

U godini osnivanja, Srpsko društvo Crvenog krsta okupilo je oko 2.000 članova i osnovalo 35 podobora u zemlji. Jedan od njih bio je Sreski pododbor Crvenog krsta u Čačku. Iste godine, 24. marta, na inicijativu Srpskog društva Crvenog krsta, Kneževina Srbija je pristupila Ženevskim konvencijama, a 11. juna 1876. Međunarodni komitet Crvenog krsta priznao je Srpsko društvo Crvenog krsta.

Srpsko društvo Crvenog krsta održalo je 25. decembra 1921. godine svoj poslednji godišnji skup i svoje tekovine prenelo je na svog naslednika – Društvo Crvenog krsta Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Crveni krst je i kasnije menjao ime u zavisnosti od imena države u kojoj je postojalo. Tokom Drugog svetskog rata organizacija je delovala pod imenom Društvo Crvenog krsta Kraljevine Jugoslavije, a krajem 1944. godine u svim republikama osnovani su glavni odbori Crvenog krsta. Danas je Crveni krst Srbije nacionalno društvo koje se sastoji od dve pokrajinske organizacije i 183 organizacije u gradovima i opštinama naše države. Misija Crvenog krsta Srbije je da olakšava ljudsku patnju, spašava ugrožene živote i zdravlje ljudi i širi znanja o međunarodnom humanitarnom pravu, da preventivno deluje i prosvećuje građane u oblasti zdravstvene i socijalne zaštite i unapređuje humanitarne vrednosti u društvu i, ukoliko je potrebno, pruža socijalnu zaštitu i zbrinjavanje.

U dosadašnjih 150 godina postojanja trojica rođenih Ivanjičana nalazila su se na čelu Crvenog krsta Srbije: dr Miloš Borisavljević, Obren Stišović i dr Aleksandar Nikolić.

MILOŠ BORISAVLJEVIĆ Miša, učitelj, vojni lekar, sanitetski pukovnik, predsednik Crvenog krsta Srbije, rođen je u Ivanjici 28. januara 1855. godine (otac Toma, majka Staka). Osnovnu školu završio je u Ivanjici, pet razreda gimnazije (1871) i trogodišnju Učiteljsku školu u Kragujevcu (1874), a Medicinski fakultet u Moskvi (1883). U ivanjičkoj Osnovnoj školi radio je kao učitelj od 1874. do 1878. godine. U srpsko-turskim ratovima bio je pisar u štabu Užičke brigade na Javoru (1876–1878). Zbog sukoba sa lokalnim vlastima prekinuo je učiteljsku karijeru i na preporuku Milana Đ. Milićevića otišao u Moskvu da studira medicinu. Po završetku studija (13. 10. 1883) vratio se u zemlju i bio trupni lekar pri inženjerijskoj komandi i delovođa u Sanitetskom odeljenju Ministarstva vojnog u Beogradu (1883), šef vojnih bolnica u Kruševcu (1884–1887), Kragujevcu (1887–1889), Nišu (upravnik Niške vojne bolnice 1893–1897. i 1898–1900) i Zaječaru (1897–1898), zatim referent saniteta Komande Moravske divizijske oblasti (1900–1901), načelnik Sanitetskog odeljenja Ministarstva vojnog Kraljevine Srbije (1901–1904), predsednik Vojno-sanitetskog komiteta, pa načelnik Invalidskog odeljenja pri Ministarstvu vojnom (1904–1911). Na sopstveni zahtev penzionisan je 1911, da bi na početku Drugog balkanskog rata (1913) bio reaktiviran, a 1914. ponovo penzionisan. Od 21. januara 1916. ponovo je vraćen u aktivu, da bi konačno bio penzionisan 1921. godine. Kao vojni lekar učestvovao je u Srpsko-bugarskom ratu (1885), Balkanskim ratovima (1912–1913) i Prvom svetskom ratu (1914–1918). Napredovao je od vojnog lekara do načelnika saniteta u Prvom svetskom ratu. Major je postao 1891, u čin sanitetskog potpukovnika unapređen 1896, a u čin pukovnika 1900. godine. Posebno se afirmisao u Srpskom društvu Crvenog krsta (član od 1885), u kome se od 1901. do 1921. nalazio na odgovornim dužnostima: sekretara, potpredsednika i predsednika (od jula 1914. do decembra 1921). U aprilu 1916. uputio je proglas „Istorija sveta ne pamti veću tragediju od one koju je doživeo srpski narod…“, nakon čega je pomoć počela da stiže iz celog sveta. Kao predstavnik Crvenog krsta uspeo je da na međunarodnoj konferenciji u Švajcarskoj (1918) dogovori razmenu teško obolelih zarobljenika i sanitetskog osoblja. Glavni je inicijator podizanja najstarije beogradske medicinske škole opšteg profila (Deligradska 31, otvorena 1923 – Škola za nudilje). Veoma je aktivno učestvovao u radu Sokolskog pokreta. Bavio se zdravstvenim prosvećivanjem naroda i pitanjima fizičkog i moralnog vaspitanja omladine. Govorio je i pisao na ruskom, francuskom i nemačkom jeziku. Izabran je za doživotnog počasnog predsednika Društva Crvenog krsta (1926). Objavio je desetak stručnih radova i studija u časopisima (najviše u „Ratniku“). Tokom 1921. bio je urednik časopisa Srpskog društva Crvenog krsta „Glasnik“. Odlikovan je francuskim Ordenom Legije časti (vitez), Zvezdom Tunisa, odlikovanjem Crvenog krsta SAD, Ordenom Karađorđeve zvezde sa mačevima III reda, Ordenom Karađorđeve zvezde bez mačeva IV reda, Ordenom Belog orla III reda, Ordenom Takovskog krsta, Ordenom Svetog Save III reda, Ordenom Crvenog krsta i drugim medaljama, spomenicama i priznanjima. Bio je oženjen Darinkom Tešić, sa kojom je imao četvoro dece: Milutina, Đorđa, Nadeždu i Dušana. Preminuo je u Beogradu 22. oktobra 1934. godine i sahranjen na Novom groblju.

OBREN V. STIŠOVIĆ, pukovnik, španski borac, narodni poslanik, rođen je u Šareniku 1. februara 1911. godine. Osnovnu školu završio je u Brezovi (1923), nižu gimnaziju u Ivanjici (1927), a više razrede gimnazije u Čačku (1932). Studije prava završio je u Beogradu posle rata. Kao student uključio se u komunistički pokret (član SKJ od 1937). Godine 1937. iz Pariza se prebacio u Španiju, gde je kao pripadnik internacionalnih brigada učestvovao u Građanskom ratu (1937–1939). Po završetku rata prešao je u Francusku, gde je bio u logorima do juna 1941. Nakon nemačke okupacije Francuske odveden je u logor Espenhajm kod Lajpciga (jun–avgust 1941), odakle se povezao sa antifašistima i uspeo da se prebaci u Ljubljanu, potom u Zagreb, a zatim u partizansku vojsku (avgust 1941). Bio je politički komesar i komandant Kozaračkog NOP odreda, komandant vojnog područja za Podgrmeč, komesar Trinaeste krajiške brigade, rukovodilac u Ribničkom NOP odredu i oficir za vezu sa stranim misijama u Operativnom štabu NOVJ. Rat je završio u činu pukovnika. Radio je u JNA do 1952, tri puta biran za narodnog poslanika, bio sekretar Veća naroda Savezne skupštine, član CK SKS, rukovodilac u boračkoj organizaciji, deset godina predsednik Crvenog krsta Srbije i aktivista Udruženja španskih boraca. Nosilac je „Partizanske spomenice 1941“, Ordena bratstva i jedinstva I reda, Ordena za hrabrost i drugih odlikovanja. Umro je u Beogradu 1997. godine i sahranjen u Aleji zaslužnih građana.

ALEKSANDAR T. NIKOLIĆ, lekar, direktor doma zdravlja, pomoćnik ministra, rođen je u Ivanjici 11. decembra 1921. godine (otac Tihomir, majka Natalija). Osnovnu školu završio je u rodnom mestu (1932), a gimnaziju u Čačku (1940). Medicinski fakultet Univerziteta u Beogradu završio je 1950. godine. Radio je kao lekar i direktor Doma narodnog zdravlja u Ivanjici (1953–1972). Specijalizovao je socijalnu medicinu (1965), boravio na specijalizaciji u Moskvi (1969) i stekao zvanje primarijusa. Dao je izuzetan doprinos unapređenju zdravstvenih i životnih uslova u ivanjičkom kraju, naročito u oblasti vodosnabdevanja, higijene i prevencije zaraznih bolesti. Bio je narodni poslanik, potpredsednik Socijalno-zdravstvenog veća Skupštine Srbije, pomoćnik ministra zdravlja i socijalne politike (1972–1983) i u dva mandata predsednik Crvenog krsta Srbije. Autor je više stručnih radova, koautor knjige Zdravstveno zadrugarstvo (1982) i fotomonografije Ivanjički album (2004). Nosilac je brojnih odlikovanja i prvi je počasni građanin Ivanjice (1982). Preminuo je 11. jula 2016. godine u Ivanjici.

Autor: Svetislav Lj. Marković