Ogranak Elektrodistribucija Čačak – Pogon Ivanjica radi na redovnom održavanju Mreže niskog napona 1 kv sa ciljem unapređenja kvaliteta snabdevanja električnom energijom korisnika, prevencije kvarova i pripreme distributivne mreže za predstojeću sezonu dana 21.07.2025 god. u periodu od 08:00 do 15:00 časova bez električne energije biće korisnici Gavrilovića sa ts 10/04 kv – Gradina -Radaljevo.

Korisnici i mediji sve informacije o planiranim isključenjima mogu dobiti preko besplatne aplikacije ED Srbije za mobilni telefon https://play.google.com/store/apps/details?id=com.eds.edsrbije, koja se može preuzeti preko Google play prodavnice. Korisnici se preko aplikacije mogu prijaviti da svakodnevno dobijaju notifikacije o planiranim isključenjima za pojedinačne opštine po izboru. Informacije o planiranim isključenjima mogu se naći i na sajtu Elektrodistribucije Srbije www.elektrodistirbucija.rs.

Elektrodistribucija Srbije d.o.o. Beograd kontinuirano radi na unapređenju pouzdanosti i stabilnosti snabdevanja električnom energijom. Najveći deo radova je organizovan bez isključenja krajnjih kupaca. Neke aktivnosti nije moguće sprovesti bez obustave napajanja, zbog obezbeđenja bezbednih uslova za rad naših zaposlenih. Korisnike molimo za razumevanje.

Tokom trajanja radova molimo korisnike da isključe svoje uređaje sa mreže i da ih ponovo uključe po obnavljanju snabdevanja električnom energijom.

Napomena: U slučaju loših vremenskih uslova, radovi će biti odloženi za drugi termin, o čemu će korisnici biti na vreme obavešteni.

Ivanjica/Arilje – Danas posle podne izbio je požar u podnožju Gradine, koji se zbog jakog vetra i visokih temperatura brzo proširio na veliku površinu. Kako nezvanično saznajemo od meštana ovog naselja, do požara je najverovatnije došlo usled varnica sa dalekovoda koje su zahvatile suvo rastinje.

Vatra se ubrzano proširila, zahvativši šumski pojas i brojne voćnjake u okolini, a prema još nepotvrđenim informacijama, plamen je stigao i do nekoliko stambenih objekata.

Na terenu su ekipe Vatrogasne službe Ivanjica, Dobrovoljnog vatrogasnog društva i brojni meštani koji se maksimalno angažuju u pokušaju da suzbiju vatrenu stihiju. Požar još uvek nije potpuno lokalizovan, ali situacija je pod kontrolom i očekuje se da uskoro bude stavljen pod nadzor.

Više informacija biće poznato nakon zvaničnog saopštenja nadležnih službi.

U toku je rekonstrukcija putnog pravca Prilike – Gornje Radaljevo , za koji je opština Ivanjica izdvojila po 1 200 000 dinara. Za nekoliko dana počinju radovi i na putnom pravcu Milovići – Gradina i Malovići – Maslareve vodenice, kao i Bratljevo – Šančevi za koje je takođe lokalna samouprava izdvojila  1 200 000 dinara, rekao je pomoćnik predsednika opštine Ivan Mojsilović.

Lokalna samouprava takođe radi na rešavanju problema otpadnih voda. Da ubuduće ne bi dolazilo do izlivanja i plavljenja ovog dela Prilika, u toku je kopanje novog kanala koji će moći bez problema da prihvati otpadne vode. Ovi radovi su od ogromnog značaja za stanovnike centralnog dela Prilika jer će sprečiti izlivanje otpadnih voda i plavljenje objekata što je bio slučaj u prethodnom periodu.

Prva faza restauracije i konzervacije srednjovekovnog utvrđenja Gradina na administrativnoj granici opština Ivanjica i Arilje, u atarima sela Radaljevo i Trešnjevica je završena. Radove na bedemima Donjeg grada i kule izvela je građevinsko-zanatska radnja „Guberevci“ iz Čačka, dok se arheološka istraživanja od strane Istorijskog instituta iz Beograda, nastavljaju.

Cilj projekta preventivne konzervacije Gradine je stvaranje osnove za uspešnu revitalizaciju lokaliteta. Izuzetan strateški položaj ukazuje na važnost utvrđenja, koje je svojom markantnom pozicijom potpuno kontrolisalo dolinu Moravice i put uz nju.

Jačanje saradnje državnih institucija, u ovom slučaju, Zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva sa lokalnim samoupravama ima za cilj koordiniran rad na očuvanju spomeničkog nasleđa. Izvođenje radova na Gradini predstavlja primer uspešne saradnje na revitalizaciji kulturnog nasleđa. Cilj je stvaranje humanog i dostupnog prostora, odnosno turističkog proizvoda, poštujući njegove istorijske i kulturne vrednosti.

U prvoj fazi konzervacije Donjeg grada ozidano je 84 metra obodnih zidova različitih visina, u koje je ugrađeno oko 190 metara kubnih kamena i produžnog maltera. Radovi na konzervaciji Gornjeg grada, prema planu, počeće naredne godine.

Arheološko nalazište Gradina smešteno je na istočnom kraju dugog stenovitog grebena, okruženog tokom reke Moravice, koja na ovom mestu prolazi kroz usku, na pojedinim segmentima samo nekoliko desetina metara široku klisuru. Položaj jeveoma vešto izabran, jer utvrđenje u potpunosti zatvara prostor između ravnih i prostranih delova doline Moravice, prema Arilju na severu i Ivanjici na jugoistoku. Najstariji horizont na arheološkom nalazištu, datovan na osnovu pokretnog materijala, pripada praistorijskoj epohi. Tokom VI veka u ranovizantijskom periodu izgrađeni su bedemi i ostali fortifikacijski elementi, koji su u kasnijim vremenima, samo ojačani i nadograđeni. Život unutar utvrde nastavljen je i u periodu od IX do XII vaka, kada je u okviru novouspostavljene župske organizacije vizantijskog carstva utvrđenje na Gradini moglo postati sedište župe Moravica. Najmlađi horizont pripada poznosrednjevekovnoj epohi i posvedočenje brojnim pokretnim arheološkim nalazima i građevinskim intervencijama.

Pretpostavlja se da je utvrđenje stradalo oko 1373. godine, kada je Nikola Altomanović poražen od saveza kneza Lazara i bana Tvrtka, nakon što je prethodno suzbijen u obližnji Užički grad. Utvrđenje zasnovano u VI veku ima nepravilnu izduženu osnovu, prilagođenu osnovi grebena. Prema zapadu, utvrđenje je veštački formiranim usekom, odnosno suvim rovom odvojeno od ostatka grebena. Unutrašnjost grada je bila podeljena na Donji i Gornji grad – akropolj. Na samom vrhu grebena, bila je smeštena branič kula, kao poslednja linija odbrane i centralni objekat utvrđenja. Na manjem, nešto nižem platou Gornjeg grada, gotovo nad severnom liticom brda, podignuta je crkva posvećena Svetom Iliji, na temeljima starijeg objekta iz 1811. godine.

U ataru sela Erčege u ivanjičkoj opštini nalazi se Gradina Erčege, na jugoistočnim obroncima planine Javor. Na ostatke utvrđenja ukazivao je toponim Gradina, odnosno toponim Razvala kako je upisan na Đeneralštabnim kartama Kraljevine Srbije iz 1894. godine. Gradina Erčege sa kotom 1142 nije najviša tačka u okruženju, ali pruža izuzetan pregled okoline. Sa severa i severozapada Gradinu okružuje Gradinski potok, dok je sa jugoistoka reka Nošnica, u koju se uliva pomenuti potok. Do utvrđenja je moguće stići samo peške, sa istočne strane iz zaseoka Zekavice ili sa zapadne strane iz zaseoka Gornji Vasiljevići.

U istorijskim izvorima nema pomena ovog utvrđenja i njegovo ime za sada ostaje nepoznanica. Jedini podaci o njemu su legende koje su zabeležene u 19. stoleću. Stojan Obradović je pisao da je u ovom gradu sedeo Erceg Stepan i prenosi lokalnu legendu prema kojoj je grad razorila Jerina.

Slične podatke donosi i Milan Đ. Milićević, a poreklo imena sela Erčege izvodi iz imena Herceg Stepana. I Feliksa Kanica Erčege imenom podsećaju na Hercega Stjepana, od čijih je „dvorova“ podignutih verovatno na temeljima rimskog kastela sačuvan jedan deo zidina. Međutim, istorijski podaci negiraju zabeleženu tradiciju da je ovaj grad podigao ili u nekom trenutku njime upravljao Stefan Vukčić Kosača (1435–1466).

Arheolozi Dejan Bulić i Srđan Katić sa Istorijskog instituta Beograd, vršili su sondažna arheološka istraživanja Gradine Erčege, 2009. godine. Cilj je bio prikupiti osnovne podatke o vremenu nastanka utvrđenja i osnovnoj stratigrafiji, kao i utvrditi njegov izgled. Pronađeni arheološki materijal pripada 14. i 15. stoleću. Nalaz dva kasnoantička novčića ukazuje da je na prostoru Gradine postojao neki manji antički objekat, verovatno u službi osmatranja i obezbeđenja okolnog prostora i putne komunikacije. Grad je sa turskim osvajanjima bio napušten, ali su u osmanskom periodu stanovnici sela Erčege bili zaduženi da, kao derbendžije, obezbeđuju opasnu deonicu puta. Zbog blizine manastira Kovilje i istovremenog nastanka manastira i utvrđenja, nameće se mogućnost istog ktitora.

Istraživanju je prethodilo uklanjanje zatečenog drveća, u cilju zaštite lokaliteta, pre svega bedema i otvaranja vizura za geodetsko snimanje. Na površini, osim bedema, nisu se uočavali drugi objekti, niti je bilo pokretnog arheološkog materijala. Pokretnih nalaza nije bilo ni na prilaznim stranama gde se uočavao osut kamen i malter. Jedini nalaz predstavlja manji komad zgure sa južne padine. Prilikom istraživanja na ovom lokalitetu pored kamenja različite veličine konstatovana je površina zapečene zemlje – vatrište, a otkriven je i kameni žrvanj. Iz istog sloja potiče jedan manji kovanik, kao i izvestan broj ulomaka kuhinjske grnčarije, životinjskih kostiju, ulomci sige, jedan gvozdeni predmet u obliku okova, dva komada metalne zgure i komad topljenog stakla.

Na živoj steni, koja lagano pada od juga ka severu pronađena su dva rimska novčića.

Prema zaključcima arheologa, sav potreban materijal za gradnju uziman je sa lica mesta, gde ga je bilo u izobilju i moguće je da su se na taj način formirale depresije između bedema i stenovitog bila. Donosilo se samo ono najnužnije: voda, kreč, siga i drvena građa. Za gradnju je korišćen lomljeni krečnjak različite veličine, dok je kao vezivo upotrebljen krečni malter beličaste boje sa dodatkom sitnijeg peska. Pažljivo su zidana samo lica zidova, dok je unutrašnjost ispunjena trpancem. Na pojedinim delovima zidova uočavaju se otvori od kvadratnih greda, koje su imale funkciju skele. Oblik utvrđenja prati stenoviti hrbat koji je obuhvaćen zidinama. Orijentacija je približno istok – zapad sa devijacijom od oko 30 stepeni u pravcu severa.

Trase bedema ukazuju na približno pravougaoni oblik, dimenzija oko 140 x 32,5 metara, sa pregradnim zidom koji je delio „grad“ na približno dve jednake polovine, unutrašnje dužine 65 i 68,5 metara. Po jedna pravougaona kula nalazila se na zapadnom i istočnom kraju utvrđenja. Kod zapadne kule dužina spoljne ivice je 8,40 metara, a debljina bedema iznosi 1,80 metara (severni), odnosno 2 metra (južni zid kule). Treća kula, takođe pravougaona, nalazila se na sredini pregradnog zida, debljine 1,80 metara ili 6 stopa. Kula je štitila i omogućavala prelaz iz jednog u drugi deo utvrđenja. U površinskom sloju humusa pronađen je deo drvene svirale – dokaz ne tako davnog pastirskog prisustva.

Odsustvo nalaza koji bi ukazivali na krovni pokrivač (crep, olovo ili škriljac), konstatovani građevinski kovanici i skromni ostaci greda i uglja ukazuju da je krovna konstrukcija kule bila drvena. Pojedinačni nalazi sige ukazuju na izvesne elemente izgrađene u ovom materijalu. Spoljne dimenzije kule iznose 7,20 m (zapadna i severna strana), odnosno 6,90 m (južna strana), dok je debljina zidova od 1,70 – do 1,80 metara. Površinskim praćenjem bedema konstatovan je i manji ulaz u severnom bedemu širine 2,20 metara. Tom prilikom su konstatovana dva komada sige koja ukazuju na lučno izveden otvor ulaza. Na lokalitetu nisu uočeni tragovi postojanja cisterne ili hidrauličnog maltera, te arheolozi pretpostavljaju da su potrebe za vodom zadovoljavali donošenjem sa najbližih izvora.

Oštra stenovita padina i kula na zapadnom delu utvrđenja učinili su prilaz sa ove strane nemogućim. Sa severozapadne i severne strane utvrđenja je oštra, neosvojiva litica, ali građevinari nisu bedeme pomerili na ivicu litice, već je taj prostor ostao prazan i danas pod šumom. Teško pristupačnom utvrđenju, vodila je, izgleda, samo uska staza preko Previje, stranom ka istočnom delu utvrđenja, zaobilazeći ga i zatim pored bedema do otkrivenog ulaza na severnom bedemu u istočnom delu utvrđenja. Pristup je nekada mogao biti i sa istočne strane, danas potpuno obrasle šumskim rastinjem.

Blizu izvorišta Gradinskog potoka, severozapadno od Gradine (500–600 m), na imanju Miroslava Zekavice, nalazi se majdan sige, na potezu istog imena – „Siga“, odakle je vađen ovaj kamen za gradnju. Svega stotinak metara od ovog mesta nalazi se potez Krečane, danas obrasle u šumu, sa više desetina krečana, za koje ni najstariji meštani ne pamte iz kog su vremena. I za njih možemo pretpostaviti da su formirane za potrebe gradnje utvrđenja. Na Previji, sedlu ispod Gradine, postojalo je nekada grčko groblje, od koga je danas ostao jedan ležeći amorfni nadgrobnik i još nekoliko polomljenih ulomaka koji su nekada pripadali nadgrobnicima. Jedini beleg ostao je zahvaljujući tome što je međaš, dok su ostali primerci odvučeni i iskorišćeni kao građevinski materijal.

Arheolozi Bulić i Katić su utvrdili da prvi pronađeni novčić na Gradini Erčege pripada caru Gracijanu (375–383). Na aversu novčića je predstava poprsja cara sa dijademom, a na reversu, Gloria Romanorum vuče zarobljenika desnom rukom, a levom rukom drži laberum pored koga su slova K i P. Iznad glave zarobljenika je oznaka Q. U odsečku je oznaka kovnice potpuno izlizana. Drugi novčić propada caru Valensu (364–378). Na aversu je je predstava cara sa dijademom, a na reversu Viktorija drži venac, a sa obe njene strane su slova A i Q. Od kovnice se nazire samo poslednje slovo „S”, ali reč je o Sisciji.

Prema stratigrafskim podacima, tehnološkim odlikama posuda i njihovom obliku, celokupan repertoar nalaza grnčarije iz unutrašnjosti utvrđenja može se posmatrati kao jedinstvena hronološka celina koja pripada poznom srednjem veku. Svi pronađeni ulomci pripadaju kuhinjskoj keramici i svedoče o životu unutar utvrde i pripremanju hrane. Na prvi pogled je uočljivo odsustvo trpezne, odnosno luksuzne grnčarije, kao i odsustvo gleđosanih posuda što na tlu Moravica nije jedinstven slučaj.

Nije pronađen nijedan poklopac, zdela, nema nijednog krčaga, bokala ili drugih posuda za vodu. Primerci tehničke grnčarije takođe nisu registrovani na lokalitetu. Najbrojniji nalazi grnčarije su lonci, bez drške, namenjeni pripremanju hrane na otvorenoj vatri ili ognjištu. Izrađeni su od gline peskovite fakture, ponekad sa dodatim krupnim komadima kvarca ili šljunka. Pronađeni primerci grnčarije kao rad lokalnih grnčarskih radionica svojim opštim karakteristikama, odnosno načinom izrade, oblikom i ukrašavanjem predstavljaju posude karakteristične za pozni srednji vek i vreme 14–15. stoleća.

Pored brojnih nalaza životinjskih kostiju, drugi pokretni arheološki nalazi su vrlo skromni. Pronađen je donji deo kamenog žrvnja, prečnika 44 centimetra, predmet izgrađen od tankog gvozdenog lima, možda deo kanije i dva veća kovana gvozdena klina, dužine 14,5 cm. Uz pomenute nalaze do kojih se došlo sondažnim istraživanjem, meštanin Miroslav Zekavica je svojevremeno pronašao na Gradini gvozdenu pravougaonu pređicu i jednu gvozdenu strelicu sa trnom za nasađivanje. Po neproverenoj priči, na lokalitetu je pronađen i „Urošev novčić”, ali se ne zna kog vladara.

• Pronađeni arheološki materijal prilikom arheoloških istraživanja utvrđenja, u prvom redu kuhinjska grnčarija pripada vremenu 14–15. stoleća. Nalazi dva kasnoantička novčića nad živom stenom ukazuju da je na prostoru Gradine postojao neki manji antički objekat, verovatno u službi osmatranja i obezbeđenja okolnog prostora i putne komunikacije. Takav objekat mogao se nalaziti ispod jedne od isturenih kula utvrđenja. Da se selo Erčege nalazilo na strateškom mestu, pored ostataka srednjovekovne tvrđave, svedoči i činjenica da su, u osmanskom periodu, stanovnici sela bili zaduženi, da kao derbendžije, obezbeđuju opasnu deonicu važnog druma. Taj put, najverovatnije je išao današnjom trasom od Ivanjice, preko Bratljeva, prolazio tik pored Karađorđevog šanca a zatim istočnim atarom sela Erčega, na oko 3 kilometra vazdušnom linijom od Gradine, izbijao na Golijui i dalje vodio ka Sjenici. Da put najverovatnije datira još iz praistorije pokazuje i toponim „Kraljev grob“, veliki tumul na njegovoj trasi, u ataru Erčega. Odsustvo grnčarije iz turske epohe, kao i pomena posade u istorijskim izvorima ukazuje da sa turskim osvajanjima Moravice, prestaje funkcija utvrđenja na Gradini. Međutim, dvadesetih godina 16. stoleća javila se ponovna potreba za obezbeđivanjem puta, koju su, sa derbendžijskim statusom, obavljali stanovnici Erčega, bez uspostavljanja posade unutar utvrđenja. Nameće se zaključak, zbog blizine utvrđenja i manastira Kovilje, te činjenice da nema sigurno datovanih manastira sa anahoretskim sadržajem pre 14. stoleća, da su istovremeno nastali manastir i utvrđenje, čime se otvara mogućnost i istog graditelja tvrđave i manastira”, zaključuju svoja istraživanja arheolozi Bulić i Katić.

Erčege su danas selo razbijenog planinskog tipa, s brojnim zaseocima i velikim atarom. Zato ne čudi da je to selo tokom 16. i početkom 17. veka bilo najmnogoljudnije i najvažnije naselje u tom delu Starog Vlaha.

IVANJICA, ARILJE – Radovi na arheloškom istraživanju srednjovekovne tvrđave Gradina–Radaljevo–Trešnjevica biće završeni naredne godine, a trenutno je aktuelna konzervacija ovog izuzetno važnog lokaliteta koji se nalazi na samoj administrativnoj granici opština Ivanjica i Arilje. Novčana sredstva obezbedjena su javnim konkursom Ministarstva kulture i informisanja, u iznosu od 3.700.000 dinara. Dodatna 2.000.000 dinara obezbedile su opštine Ivanjica i Arilje.

Arheološka istraživanja ovog lokaliteta rađena su prošle godine od strane Istorijskog instituta Beograd. Resorno ministarstvo tada je izdvojilo 1.000.000 dinara dok su pomenute opštine učestvovale sa po 200.000 dinara.

Radove na Gradini izvodi firma ‘’Guberec’’ iz Čačka a prema očekivanjima Ivana Milunovića, v.d. direktora Zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva, do sredine sledeće godine biće završeni.

• Nadamo se da će nakon uređenja tvrđave lokalne samouprave naći adekvatnu namenu i što više je približiti u smislu razvoja turizma na ovom prostoru. Objekat će biti obezbeđen stepenicama koje će voditi prema gornjem gradu a  postavićemo i info table za turiste.-kaže Milunović.

Podela utvrđenja na prostor Gornjeg i Donjeg grada, jasno je potvrđena konstatovanim ostacima bedema, dvema kulama i suvim rovom. Jedina pristupačna strana utvrđenju je istočna padina, gde se pored kule u njega ulazilo.

Gradina je višeslojno arheološko nalazište pa tragovi naseljavanja potiču iz perioda preistorije, tvrdi Marija Aleksić Čevrljaković, stručni saradnik za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu.

• Samo utvrđenje, bedemi i kule podignuti su u ranom vizantijskom periodu. Utvrđenje je uništeno u drugoj polovini XIV veka najverovatnije u borbi oblasnih gospodara za vlast.-navodi Aleksić Čevrljaković.

Stratigrafija utvrđenja uspostavljena je sistemskim istraživanjima obavljenim 2016. godine. Lokalitet ima četiri kulturna horizonta – od bronzanog doba, preko rane Vizantije i srednjovekovne epohe, do 14. veka.

Gradinu su danas obišli i predstavnici lokalnih samouprava dve opštine na čijoj teritoriji leži ovo značajno kulturno-istorijsko nasledje.

Prvi čovek ivanjičke opštine, Zoran Lazović, istakao je važnost ovog lokaliteta kroz podatak da  je reč o jednoj od retkih tvrđava koja ima kontinuitet hiljadama godina.

• Na prvom mestu moram istaći isrorijski značaj ovog lokaliteta ali i u turističkom smislu on je veoma atraktivan za promociju opština Arilje, Ivanjica i čitave zapadne Srbije. Trudićemo se da i u buduće podržimo ovakve i slične projekte jer zaštitom značajnih arheoloških lokaliteta štitimo istorijsko i kulturno nasleđe naše zemlje.-istakao je Lazović.

Da je ovaj projekat primer dobre prakse udruživanja sredstava (Ministarstvo kulture i informisanja, Zavod za zaštitu spomenika,ariljska i ivanjička opština), kako bi se uredio i zaštitio veoma značajan lokalitet poput Gradine, naveo je predsednik opštine Arilje, Zoran Todorović.

• Sam naziv tvrđave, Gradina, govori da je ovde nekada bio grad i da je ovo utvrđenje bitno ne samo u kulturnom smislu nego i turističkom, jer nam ono može poslužiti za razvijanje naših opština.- kaže Todorović.

Gradina je srednjovekovna tvrđava nepoznatog prvobitnog imena. Zahvaljujući izuzetnom strateškom položaju, kontrolisala je dolinu reke Moravice, kojom je prolazio važan komunikacijski pravac od Užica i Požege ka Sjenici, a sa koga se odvajao i pravac dolinom Studenice ka dolini Ibra. Sa strateške strane gledano, položaj je vešto izabran, jer utvrđenje u potpunosti zatvara prostor između ravnih i prostranih delova doline Moravice, prema Arilju na severu i Ivanjici na jugoistoku, stavljajući jedinu moguću komunikaciju pod potpunu kontrolu.

 Dejan Bulić-arheolog, o arheološkom lokalitetu Gradina

Radovi na arheloškom istraživanju srednjovekovne tvrđave Gradina–Radaljevo–Trešnjevica biće završeni krajem septembra, dok će ovih dana započeti i preventivna konzervacija ovog izuzetnog lokaliteta, koji se nalazi na samoj administrativnoj granici opština Ivanjica i Arilje. Studiozne istraživačke radove koji su počeli prošle godine predvodi arheolog Dejan Bulić iz Istorijskog instituta u Beogradu. Projekat preventivne konzervacije, na osnovu arheoloških istraživanja, izradio je Zavod za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu, a novčana sredstva za ovaj izuzetno važan i delikatan posao obezbedili su Ministarstvo kulture i informisanja i opštine Ivanjica i Arilje.

Gradina je srednjovekovna tvrđava nepoznatog prvobitnog imena. Zahvaljujući izuzetnom strateškom položaju, kontrolisala je dolinu reke Moravice, kojom je prolazio važan komunikacijski pravac od Užica i Požege ka Sjenici, a sa koga se odvajao i pravac dolinom Studenice ka dolini Ibra. Sa strateške strane gledano, položaj je vešto izabran, jer utvrđenje u potpunosti zatvara prostor između ravnih i prostranih delova doline Moravice, prema Arilju na severu i Ivanjici na jugoistoku, stavljajući jedinu moguću komunikaciju pod potpunu kontrolu.

Iako u prošlosti lokalitet nije promakao istraživačima, karakter i funkcija utvrđenja postali su jasniji tek nakon arheoloških istraživanja tokom 2006. i 2008. godine od strane Istorijskog instituta. Ipak, pravi značaj i vrednost utvrđenja sagledani su nakon sistemskih istraživanja vođenih tokom prošle godine.

Lokalitet je potpuno raskrčen i oslobođen od rastinja, delimično su očišćene krune zidova i lica bedema, kako bi se omogućilo precizno snimanje osnove i preseci utvrde, te omogućila preventivna konzervacija bedema.

Na pojedinim delovima, očuvana visina bedema iznosila je 3-4 metra, a izmerena debljina bedema do 1,5 metara. Osnova grada nepravilne izdužene osnove je dimenzija 28×93 metra, a najviša tačka utvrđenja je na 653 metra gde se danas nalazi zvonik crkve.

Podela utvrđenja na prostor Gornjeg i Donjeg grada, jasno je potvrđena konstatovanim ostacima bedema, dvema kulama i suvim rovom. Jedina pristupačna strana utvrđenju je istočna padina, gde se pored kule u njega ulazilo.

Sa donjeg platoa, prateći prilaznu stazu stupalo se stepeništem kroz prvobitnu kapiju – koju je štitila odbrambena Kula2, pored današnje crkvice na akropolju grada. Na samom vrhu, na prostoru gde se danas nalazi zvonik crkve i krst, nalazila se donžon kula, kao poslednja linija odbrane i centralni objekat utvrđenja za smeštaj župana, a u kasnijim vremenima nesumnjivo neke ugledne ličnosti. Registrovana debljina zidova ove kule iznosila je 1,40 – 1,60 m, dok su njene dimenzije bile oko 13 x 5,5 metara, što je i prostor koji je pružao plato.

Utvrđenje je od ostalog dela grebena sa zapada odvojeno veštački izvedenim usekom, takozvanim suvim rovom.

Na manjem, nešto nižem platou Gornjeg grada, gotovo nad severnom liticom brda, podignuta je crkva, pravougaone osnove, dimenzija 5×3 metra. Istraživanja su pokazala da je današnja crkvica, podignuta na temeljima starije crkve iz 1811. godine, koja je bila nešto duža i sa većim tremom nad malternom površinom. Gradnja crkve verovatno ima veze sa bitkom iz Prvog srpskog ustanka koja se odigrala podno tvrđave. Gornji grad i prostor crkvice je oivičen bedemom. On je zatvarao istočnu stranu ove crkve a zatim obuhvatao čitavu severnu stranu utvrde. Spoljno lice ovog bedema je na jednom segmentu očuvano u visini do 2,60 metara.

Na prilaznoj istočnoj strani utvrde, na samom ulazu u Grad, nalazi se Kula1, nepravilnog kružnog oblika, očuvane visine do 2,60 metara i maksimalnog unutrašnjeg prečnika od 4 metra. Debljina zidova Kule1 iznosi 1,75, a u delovima gde su očuvane više partije bedema, do 2 metra. Nešto deblji zidovi na istočnoj strani Kule1 su posledica orijentacije ka prilaznoj, napadu izloženijoj i strmijoj strani, zbog čega su i fundamenti pouzdaniji. Ostaci peći i neobično veliki broj nalaza grnčarije ukazuju da je Kula1 imala i funkciju kuhinje u okviru utvrđenja.

Na ulazu u „Gornji grad” i mestu gde su otkrivene stepenice vodile ka vrhu utvrde i Objektu1, nalazi se Kula2. Nepravilne je ovalne osnove i sačuvana samo u temeljnoj zoni, gde je bila izvedena u punom zidanju. Uloga joj je bila, nesumnjivo, da štiti ulaz i jedini pristup gradu. Pored kule put je vodio do istočnog bedema „Gornjeg grada” gde se drvenim stepeništem stizalo do prostora današnje crkvice i Objekta1.

Na jednoj od retkih manjih zaravni, gde pešačka staza kraj Kule1 ulazi u utvrđenje sa unutrašnje strane severnog bedema „Donjeg“ grada, istražen je Objekat2. On je obuhvatao prostor sa unutrašnje strane severnog bedema, do žive stene sa južne i zapadne strane, čime je prostor bio omeđen sa tri strane. Za potrebe poda površina stene bila je mestimično oklesana, a ostatak unutrašnjosti objekta prekriven malternim podom. Zanimljivost predstavlja činjenica da je Objekat2 imao izvedenu nivelaciju siparom, nakon čega je podignut drugi pod, u 14. veku. Kako je utvrđenje stradalo u razaranju, od čega su ostali tragovi gareži, podignut je i najmlađi pod, (Pod1) u kome su ostali otisci greda i širokog centralnog stuba koji je nosio krovnu konstrukciju. Arheološki materijal pokazuje da je između izgradnje prvog I drugog poda proteklo malo vremena. Obnova najmlađeg poda, sudeći po prisutnom malteru istovremena je sa podizanjem ojačavajućeg zida na severnom bedemu i popravkama Kule1.

Stratigrafija utvrđenja uspostavljena je sistemskim istraživanjima obavljenim 2016. godine. Lokalitet ima četiri kulturna horizonta – od bronzanog doba, preko rane Vizantije i srednjovekovne epohe, do 14. veka.

Prilikom podele države između kraljeva Dragutina i Milutina, oblast se nalazila u okvirima Dragutinove Srbije. Kasnije, oblast je u vlasti Vojislava Vojinovića, pa njegovog sinovca Nikole Altomanovića, sve do poznatih događaja, kada prelazi u ruke kneza Lazara, a potom i despota Stefana. Pretpostavka izneta u objavljenim radovima, kaže da je lokalitet stradao 1373. godine u ratu kneza Lazara i Nikole Altomanovića, a zasniva se na stradanju lokaliteta u velikom požaru i prisustvu materijala iz 14. veka na podu Kule1.

Uprkos nepostojanju dovoljnog broja istorijskih izvora, utvrđenje je bilo sedište župe Moravica, što implicira više činjenica. Izuzetan strateški položaj ukazuje na važnost grada. Svojom markantnom pozicijom potpuno je kontrolisao dolinu Moravice i puta koji je ispod nje.

Pokretan arheološki materijal ukazuje na korišćenje utvrđenja u vreme uspostavljanja župa kao teritorijalno – upravnih centara, a kao jedini lokalitet sa dominantnom pozicijom i tragovima ranosrednjovekovne epohe klasifikuju ga kao župski centar.

U turističkom smislu lokalitet je izuzetno atraktivan sa velikim potencijalom za turističku ponudu. Utvrda je situirana u blizini magistralnog puta Arilje – Ivanjica, sa koga se odlično uočava, koja uz postojanje struje na lokalitetu omogućava lake građevinske intervencije.

Istaknuta kulturna i istorijska važnost, uz Sv. Ahilija u Arilju mu daje ulogu najvažnijeg kulturno-istoijskog spomenika. Istorijski strateški značaj pojačava postojanje šanca podno utvrđenja iz vremena boja na Trešnjevici 1806. godine. I kultnost lokaliteta je nesporna postojanjem crkve Sv. Ilije u okvirima utvrđenja.

Gradinu, kao izuzetnu kulturno-istorijsku celinu pojačava postojanje manastira Klisura u podnožju grada, koji se prvi put pominje u prvoj polovini 16. veka.

Kolika je važnost ove lokacije, pokazuje i činjenica da je oblast bila granična linija Smederevskog i Bosanskog sandžaka. Nepomerljivost ove granice potvrđuje i granični kamen na maličkom groblju, koji je obeležavao granicu između Turske i Srbije.

Na kraju, prirodne datosti i izuzetan pogled na Priličko i Trešnjevičko polje, čine Gradinu vidikovcem koji nikoga ne ostavlja ravnodušnim.

Radovi na arheloškom istraživanju srednjovekovne tvrđave Gradina – Radaljevo – Trešnjevica biće nastavljeni ove godine zahvaljujući projektima Istorijskog instituta iz Beograda i Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu, nakon čega će ona biti i preventivno konzervirana, tokom druge polovine godine.

Novčana sredstva za ovaj izuzetno važan i delikatan posao obezbeđen je na javnom konkursu Ministarstva kulture i informisanja, u iznosu od 3.700.000 dinara. Dodatna 2.000.000 obezbediće opštine Ivanjica i Arilje.

Arheološka istraživanja ovog lokaliteta rađena su prošle godine od strane Istorijskog instituta. Resorno ministarstvo tada je izdvojilo 1.000.000 dinara dok su pomenute opštine učestvovale sa po 200.000.

Pogledajte video snimak utvrđenja

(autori: D. Bulić, D. Jauković)

Projekat preventivne konzervacije tvrđave izradio je Zavod za zaštitu spomenika kulture, na osnovu prošlogodišnjih arheoloških istraživanja, a u partnerstvu sa opštinama Ivanjica i Arilje na čijim se teritorijama nalazi ovo utvrđenje.

U dokumentu Istorijskog instituta objavljenom prošle godine, navodi se da je Gradina – Radaljevo ili Gradina – Trešnjevica, kako se još zove, jer pripada atarima dvaju sela, srednjovekovna tvrđava nepoznatog prvobitnog imena. Zahvaljujući izuzetnom strateškom položaju, kontrolisala je dolinu reke Moravice, kojom je prolazio važan komunikacijski pravac od Užica i Požege ka Sjenici, a sa koga se odvajao i pravac dolinom Studenice ka dolini Ibra. Sa strateške strane gledano, stoji u dokumentu, položaj je vešto izabran, jer utvrđenje u potpunosti zatvara prostor između ravnih i prostranih delova doline Moravice, prema Arilju na severu i Ivanjici na jugoistoku, stavljajući jedinu moguću komunikaciju pod potpunu kontrolu.

Iako u prošlosti lokalitet nije promakao istraživačima, karakter i funkcija utvrđenja postali su jasniji tek nakon arheoloških istraživanja tokom 2006. i 2008. godine od strane Istorijskog instituta. Ipak pravi značaj i vrednost utvrđenja sagledani su nakon sistemskih istraživanja vođenih tokom prošle godine.

Lokalitet je potpuno raskrčen i oslobođen od rastinja, delimično su očišćene krune zidova i lica bedema, kako bi se omogućilo precizno snimanje osnove i preseci utvrde, te omogući preventivna konzervacija bedema.

Na pojedinim delovima, očuvana visina bedema iznosila je 3-4 metra, a izmerena debljina bedema do 1,5 metara. Osnova grada nepravilne izdužene osnove je dimenzija 28×93 metra, a najviša tačka utvrđenja je na 653 metra gde se danas nalazi zvonik crkve.

Podela utvrđenja na prostor Gornjeg i Donjeg grada, jasno je potvrđena konstatovanim ostacima bedema, dvema kulama i suvim rovom. Jedina pristupačna strana utvrđenju je istočna padina, gde se pored kule ulazilo u utvrdu.

Sa donjeg platoa, prateći prilaznu stazu stupalo se stepeništem kroz prvobitnu kapiju – koja je štitila još jedna odbrambena kula br. 2 – pored današnje crkvice na akropolj grada. Na samom vrhu, na prostoru gde se danas nalazi zvonik crkve i krst, nalazila se donžon kula, kao poslednja linija odbrane i centralni objekat utvrđenja za smeštaj župana, a u kasnijim vremenima nesumnjivo neke ugledne ličnosti (Objekat 1). Registrovana debljina zidova ovog Objekta iznosila je 1,40 – 1,60 m, a dimenzije oko 13 x 5,5 metara, što je i prostor koji je pružao plato. Utvrđenje je od ostalog dela grebena sa zapada odvojeno usekom veštački izvedenim, tzv. suvim rovom.

Na manjem, nešto nižem platou Gornjeg grada, gotovo nad severnom liticom brda, podignuta je crkva, pravougaone osnove, dimenzija 5x3m. Istraživanja su pokazala da je današnja crkvica, podignuta na temeljima starije crkve iz 1811. godine, koja je bila nešto duža i sa većim tremom nad malternom površinom. Gradnja crkve verovatno ima veze sa bitkom iz Prvog srpskog ustanka koja se odigrala podno tvrđave. Gornji grad i prostor crkvice je oivičen bedemom. On je zatvarao istočnu stranu ove crkve a zatim obuhvatao čitavu severnu stranu utvrde. Spoljno lice ovog bedema je na jednom segmentu očuvano u visini do 2,60 m.

Na prilaznoj, istočnoj strani utvrde, na samom ulazu u Grad, nalazi se Kula 1, nepravilnog kružnog oblika, očuvane visine do 2,60 m. i maksimalnog unutrašnjeg prečnika od 4 metra. Debljina zidova Kule iznosi 1,75 m. a u delovima gde su očuvane više partije bedema do 2 metra. Nešto deblji zidovi na istočnoj strani Kule su posledica orijentacije ka prilaznoj, napadu izloženijoj i strmijoj strani, zbog čega su i fundamenti pouzdaniji. Ostaci peći i neobično veliki broj nalaza grnčarije ukazuju da je Kula imala i funkciju kuhinje u okviru utvrđenja.

Na ulazu u „Gornji“ grad i mesto gde su otkrivene stepenice vodile ka vrhu utvrde i Objektu 1, nalazi se Kula 2. Kula, nepravilne ovalne osnove sačuvana je samo u temeljnoj zoni, gde je bila izvedena u punom zidanju. Uloga joj je bila, nesumnjivo, da štiti ulaz i jedini pristup gradu. Pored kule put je vodio do istočnog bedema „Gornjeg“ grada gde se drvenim stepeništem stizalo do prostora današnje crkvice i Objekta 1.

Na jednoj od retkih manjih zaravni, gde pešačka staza kraj Kule 1 ulazi u utvrđenje sa unutrašnje strane severnog bedema „Donjeg“ grada, istražen je Objekat 2.

Objekat je obuhvatao prostor sa unutrašnje strane severnog bedema, do žive stene sa južne i zapadne strane, čime je prostor bio omeđen sa tri strane. Za potrebe poda površina stene bila je mestimično oklesana, a ostatak unutrašnjosti objekta prekriven malternim podom. Zanimljivost predstavlja činjenica da je Objekat imao izvedenu nivelaciju siparom, nakon čega je podignut drugi pod, u 14. stoleću. Kako je utvrđenje stradalo u razaranju od čega su ostali tragovi gareži, podignut je i najmlađi (1. pod) pod, u kome su ostali otisci greda i širokog centralnog stuba koji je nosio krovnu konstrukciju. Arheološki materijal pokazuje da je između izgradnje 1. i 2. poda proteklo malo vremena. Obnova najmlađeg poda, sudeći po prisutnom malteru istovremena je sa podizanjem ojačavajućeg zida na severnom bedemu i popravkama Kule 1.

Tek je sistemskim istraživanjima iz 2016. godine konačno uspostavljena stratigrafija utvrđenja. Lokalitet ima četiri kulturna horizonta – od bronzanog doba, preko rane Vizantije i srednjovekovne epohe, do 14. veka.

Prilikom podele države između kraljeva Dragutina i Milutina, oblast se nalazila u okvirima Dragutinove Srbije. Kasnije, oblast je u vlasti Vojislava Vojinovića, pa njegovog sinovca Nikole Altomanovića, sve do poznatih događaja, kada prelazi u ruke kneza Lazara, a potom i despota Stefana. Izneta u objavljenim radovima, pretpostavka, da je lokalitet stradao 1373. godine u ratu kneza Lazara i Nikole Altomanovića, zasniva se na stradanju lokaliteta u velikom požaru i prisustvu materijala iz 14. stoleća na podu Kule 1.

Uprkos nepostojanju dovoljnog broja istorijskih izvora, utvrđenje je bilo sedište župe Moravica, što implicira više činjenica. Izuzetan strateški položaj ukazuje na važnost grada. Svojom markantnom pozicijom potpuno je kontrolisao dolinu Moravice i puta koji je ispod nje.

Pokretan arheološki materijal ukazuje na korišćenje utvrđenja u vreme uspostavljanja župa kao teritorijalno – upravnih centara, a kao jedini lokalitet sa dominantnom pozicijom i tragovima ranosrednjovekovne epohe klasifikuju ga kao župski centar.

U turističkom smislu lokalitet je izuzetno atraktivan sa velikim potencijalom za turističku ponudu. Utvrda je situirana u blizini magistralnog puta Arilje – Ivanjica, sa koga se odlično uočava, koja uz postojanje struje na lokalitetu omogućava lake građevinske intervencije.

Istaknuta kulturna i istorijska važnost, uz Sv. Ahilija u Arilju mu daje ulogu najvažnijeg kulturno-istoijskog spomenika. Istorijski strateški značaj pojačava postojanje šanca podno utvrđenja iz vremena boja na Trešnjevici 1806. godine. I kultnost lokaliteta je neosporna postojanjem crkve Sv. Ilije u okvirima utvrđenja.

Gradinu, kao izuzetnu kulturno-istorijsku celinu pojačava postojanje manastira Klisura u podnožju grada, koji se prvi put pominje u prvoj polovini 16. veka.

Kolika je važnost ove lokacije, pokazuje i činjenica da je oblast bila granična linija Smederevskog i Bosanskog sandžaka. Nepomerljivost ove granice potvrđuje i granični kamen na maličkom groblju, koji je obeležavao granicu između Turske i Srbije.

Na kraju, prirodne datosti i izuzetan pogled čine Gradinu vidikovcem koji nikoga ne ostavlja ravnodušnim.

Izvor o istorijatu Gradine: Istorijski institut Beograd (Dr Srđan Rudić i Dr Dejan Bulić) fotografije korišćene sa YOUTUBE  autora D.Bulić i D.Jauković